Een microfoon is nagenoeg onmisbaar. Zelfs in de moderne thuisstudio waar je alles in-the-box kunt produceren met software-instrumenten, is het toch bij heel veel muziek nodig om in elk geval een stem te kunnen opnemen. Maar microfoons zijn er in vele soorten en maten, met allerlei goede en slechte eigenschappen en hun eigen toepassingsgebieden.
In grote lijnen zijn er drie soorten microfoons die in de praktijk gebruikt worden: de dynamische moving coil-, de condensator- en de ribbon- of bandmicrofoon. Er bestaan meer soorten die zelden of nooit in de studio gebruikt worden; kool- en kristalmicrofoons bijvoorbeeld en de reden is vooral de geluidskwaliteit. Dat er drie soorten overgebleven zijn heeft vooral te maken met de klankeigenschappen van de verschillende principes.
Je zou verwachten dat voor muziekopnamen de meest neutrale microfoon het meest geschikt is, net als dat de monitorluidspreker een zo nauwkeurig mogelijke weergave biedt. Toch werkt het in de praktijk anders. De microfoon is in feite een muziekinstrument dat net dat scherpe randje weglaat van de zangstem, of juist een beetje extra helderheid geeft aan die gitaar. Natuurlijk kun je tijdens het opname- en mixproces de klank bijsturen maar het zal nooit hetzelfde resultaat opleveren. En waarom zou je de klank van een gewone viool bij de opname proberen aan te passen als je een Stradivarius kunt gebruiken?
Klank is een kwestie van smaak, en voor een microfoon geldt dat zeker ook. Tegelijk is de combinatie met de stem of het instrument bepalend. Net als kleuren die onaangenaam combineren kan ook een microfoon slecht aansluiten bij de geluidsbron. Een mooi voorbeeld kwam ik tegen bij Sue Aston (die ik ken via via Patreon, een platform dat artiesten en publiek bij elkaar brengt) die tegen het probleem aanliep dat opnamen van haar piano niet goed klonken. Op de foto herkende ik direct de overbekende Shure SM57 dynamische microfoon. Een prima microfoon voor zang, maar ongeschikt voor piano. Deze microfoon is namelijk oorspronkelijk voor spraak ontworpen en benadrukt het frequentiegebied van de menselijke stem. Een piano heeft een veel bredere klankkleur en gaat daardoor mat en nasaal klinken. Gelukkig had ze net een Rode condensatormicrofoon besteld en heeft op mijn aanraden de voor- en bovenkant van het instrument afgehaald. Het resultaat was ineens een rijke heldere klank.
Afgezien van waarvoor een bepaalde microfoon ontworpen is, heeft de hele bouw invloed op de klank. De ‘gewone’ dynamische microfoons hebben een membraan met daaraan een spoel koperdraad die in het magneetveld van een ringmagneet hangt. Die spoel heeft een bepaalde massa, en het membraan moet de spoel kunnen dragen waardoor het een bepaalde stijfheid moet hebben. De massa van de spoel - misschien een fractie van een gram - heeft een zekere massatraagheid waardoor snelle veranderingen (transiënten; plosieven) minder worden opgenomen. Mooi om scherpe t- en p-klanken af te dempen, maar de scherpe aanslagpiek van een gitaar wordt ook minder sterk opgenomen.
Condensatormicrofoons hebben een compleet ander principe. Ze bestaan uit een extreem dunne kunststoffilm die vele malen dunner is dan een haar. Door een laagje metaal vormt dit vlies een elektrode die ten opzichte van de vaste elektrode kleine ladingsverschuivingen veroorzaken. Deze signalen zijn zo zwak dat een elektronische voorversterker nodig is. Door de massa van milligrammen nemen ze de kleinste trilling op - en dus hoge frequenties en scherpe pieken. De luchtstroom van een dwarsfluit wordt daardoor prachtig hoorbaar, maar ook het inademen van een zanger, en het raspje van de stembanden.
Als derde hebben we nog de ribbon- of bandmicrofoon. Hierbij hangt een extreem dunne metaalfolie tussen magneten en wekt op die manier een minimaal signaal op doordat er een elektrische spanning wordt opgewekt in de folie. Door middel van een signaaltransformator wordt dan de spanning op een werkbaar (millivolt-)niveau gebracht. Doordat de folie die bijna zo dun is als bladgoud, is de microfoon uitermate kwetsbaar. Tegelijk combineren ze de klank van de moving coil en de condensatormicrofoon in een karakteristiek geluid dat eigenlijk niet op een andere manier te bereiken is. En door hun bouw nemen ze het geluid aan de voor- en achterkant even goed op. Welke voordelen dat heeft komt in een ander blog aan de orde.
